Opieka nad starszą osobą nie polega tylko na podawaniu leków, przygotowaniu obiadu czy pomocy w kąpieli. Trzeba jednocześnie pilnować bezpieczeństwa, zdrowia, codziennego rytmu i samopoczucia seniora. Z czasem tych obowiązków może być tak dużo, że opiekun zaczyna funkcjonować od zadania do zadania.
Przez lata kontaktu z seniorami zauważyłam, że dobra opieka wcale nie oznacza robienia wszystkiego za starszą osobę. Często ważniejsze jest odpowiednie zorganizowanie domu, pozostawienie seniorowi tyle samodzielności, ile jest możliwe, i rozsądne podzielenie obowiązków. Opiekun również potrzebuje odpoczynku. Bez niego nawet najlepsze chęci mogą z czasem zamienić się w zmęczenie, frustrację i poczucie bezradności.
Zacznij od ustalenia, w czym senior naprawdę potrzebuje pomocy
Nie ma jednego momentu, od którego człowiek staje się „osobą wymagającą opieki”. Jeden 80-latek sam robi zakupy i przygotowuje posiłki, a inna osoba w tym samym wieku może potrzebować pomocy przy wstawaniu z łóżka, kąpieli czy przyjmowaniu leków.
Dlatego zamiast od razu przejmować wszystkie obowiązki, dobrze przyjrzeć się codziennemu funkcjonowaniu seniora. Pomagaj tam, gdzie pomoc jest rzeczywiście potrzebna, ale nie odbieraj samodzielności tylko dlatego, że daną czynność możesz wykonać szybciej.
Na początku sprawdź przede wszystkim:
- czy senior potrafi samodzielnie wstać, ubrać się i zadbać o higienę,
- czy bezpiecznie przygotowuje jedzenie i pamięta o posiłkach oraz piciu,
- czy prawidłowo przyjmuje zalecone leki,
- czy radzi sobie z telefonem, zakupami i podstawowymi sprawami domowymi,
- czy nie pojawiają się problemy z pamięcią, orientacją, równowagą albo częste upadki.
Taka obserwacja pozwala ustalić, czego naprawdę potrzebuje starsza osoba. Czasami będzie to stała opieka, a czasami wystarczy kilka godzin pomocy w tygodniu.
Jak przygotować bezpieczny dom dla starszej osoby?
Upadki są jednym z ważnych zagrożeń dla osób starszych, a wraz z wiekiem rośnie ryzyko poważnych następstw urazu.[1] Dlatego jedną z pierwszych rzeczy, które zrobiłabym po objęciu opieki nad seniorem, jest dokładne obejrzenie mieszkania jego oczami.
Nie chodzi o kosztowny remont. Często największą różnicę robią bardzo proste zmiany. Luźny dywanik przy łóżku, słabo oświetlony korytarz albo kabel leżący na podłodze mogą być większym problemem niż brak specjalistycznego wyposażenia.
Przejdź przez mieszkanie i po kolei:
- usuń lub zabezpiecz luźne dywaniki, przewody i inne przedmioty, o które można się potknąć,
- dobrze oświetl korytarz, łazienkę, schody oraz drogę z łóżka do toalety,
- zamontuj stabilne poręcze i uchwyty tam, gdzie senior potrzebuje podparcia,
- najczęściej używane przedmioty połóż w łatwo dostępnym miejscu,
- zadbaj o stabilne obuwie z podeszwą, która nie ślizga się po podłodze.
Amerykańskie CDC również zaleca między innymi usuwanie przedmiotów powodujących ryzyko potknięcia, poprawę oświetlenia oraz montaż uchwytów w łazience i poręczy przy schodach.[2]
Jeśli senior zaczął się przewracać, ma zawroty głowy albo nagle stał się mniej stabilny podczas chodzenia, nie ograniczałabym się do przestawienia mebli. Taka zmiana powinna zostać omówiona z lekarzem, ponieważ na ryzyko upadku mogą wpływać między innymi stan zdrowia, wzrok, równowaga i przyjmowane leki.[1]
Dlaczego stały rytm dnia ułatwia opiekę?
Regularne godziny wstawania, posiłków, odpoczynku i snu pomagają uporządkować dzień nie tylko seniorowi, lecz także opiekunowi. Łatwiej wtedy zaplanować podawanie zaleconych leków, wizyty, zakupy oraz własne obowiązki.
Stały plan dnia jest szczególnie przydatny, gdy pojawiają się problemy z pamięcią lub otępienie. W znajomym schemacie senior ma mniej nowych sytuacji, z którymi musi sobie poradzić. Nie oznacza to jednak, że każda godzina powinna być zaplanowana. Plan ma ułatwiać życie, a nie zamieniać dom w placówkę z regulaminem.
W codziennym rytmie dobrze znaleźć miejsce także na ruch i zajęcia, które senior rzeczywiście lubi. Dla jednej osoby będzie to krótki spacer, dla innej podlewanie kwiatów, przygotowanie prostego posiłku, słuchanie muzyki albo rozmowa z bliskimi.
Jedzenie, picie i leki wymagają spokojnej kontroli
Przy opiece nad starszą osobą łatwo skupić się na większych problemach i przeoczyć zwyczajne codzienne potrzeby. Tymczasem posiłki, odpowiednia ilość płynów i prawidłowe stosowanie leków mogą wymagać regularnego przypominania.
Dieta powinna uwzględniać stan zdrowia, zalecenia lekarza lub dietetyka oraz możliwości seniora. Nie ma jednej „diety dla każdego seniora”. Innych zaleceń może potrzebować osoba z cukrzycą, innych ktoś z zaburzeniami połykania, a jeszcze innych senior bez poważnych chorób przewlekłych.
Jeśli starsza osoba zaczyna wyraźnie mniej jeść, traci masę ciała, ma trudności z gryzieniem lub połykaniem albo często krztusi się podczas posiłku, nie traktowałabym tego jako normalnej części starzenia. Taki problem trzeba skonsultować ze specjalistą. W przypadku osób z otępieniem wytyczne NICE podkreślają potrzebę wspierania jedzenia i picia z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb żywieniowych.[3]
Podobnie jest z lekami. Opiekun powinien pomagać w stosowaniu leczenia zgodnie z zaleceniami, ale nie powinien samodzielnie odstawiać preparatu, zmieniać dawki ani zastępować jednego leku innym.
Jak opiekować się seniorem z demencją?
Przy demencji sama dobra organizacja może nie wystarczyć. Zachowanie seniora czasem zmienia się w sposób, który dla opiekuna wydaje się całkowicie nielogiczny. Człowiek może wędrować po mieszkaniu, odmawiać kąpieli, denerwować się podczas ubierania albo nie potrafić powiedzieć, co mu dolega.
W takiej sytuacji zamiast od razu uznawać zachowanie za złośliwość, dobrze poszukać przyczyny. Osoba mająca trudności z komunikowaniem się może nie umieć powiedzieć, że coś ją boli, jest jej niewygodnie, jest głodna albo czegoś się przestraszyła.
Pomaga spokojna komunikacja. Krótsze zdania, jedno polecenie naraz i więcej czasu na odpowiedź zwykle są lepsze niż wielokrotne tłumaczenie tego samego coraz głośniejszym głosem.
Wytyczne dotyczące opieki nad osobami z demencją podkreślają także potrzebę uczenia opiekunów sposobów reagowania na zmiany zachowania, dostosowania komunikacji oraz planowania zajęć odpowiadających zainteresowaniom chorego.[3]
Nie izoluj seniora od zwykłego życia
Opieka może niechcący ograniczyć życie starszej osoby do łóżka, fotela, telewizora i kolejnych posiłków. Szczególnie łatwo do tego dochodzi wtedy, gdy poruszanie się staje się trudniejsze i każde wyjście wymaga przygotowania.
Jeśli stan zdrowia pozwala, dobrze podtrzymywać kontakty z ludźmi i zainteresowania seniora. Nie musi to oznaczać dalekich wyjazdów. Czasami wystarczy spacer, wizyta znajomej osoby, rozmowa telefoniczna albo wspólne wykonanie drobnej czynności w domu.
Starsza osoba nadal powinna mieć możliwość decydowania o sobie. Pytaj, co chce zjeść, w co się ubrać, kiedy ma ochotę odpocząć i które zajęcia sprawiają jej przyjemność. Stan zdrowia może ograniczyć samodzielność, ale nie powinien automatycznie odbierać prawa do własnego zdania.
Jak podzielić opiekę, żeby nie zostać z nią samemu?
Jednym z najczęstszych błędów, jakie widzę w rodzinach, jest sytuacja, w której jedna osoba stopniowo bierze na siebie wszystko. Początkowo robi zakupy. Później dochodzą wizyty u lekarza, sprzątanie, gotowanie, higiena, nocne wstawanie i pilnowanie leków. Po kilku miesiącach opiekun orientuje się, że praktycznie nie ma już własnego czasu.
Lepsze rozwiązanie to ustalenie konkretnych obowiązków. Zamiast ogólnego „daj znać, gdy będziesz potrzebować pomocy” znacznie skuteczniej działa umowa, że jedna osoba robi zakupy w środę, druga przychodzi w sobotę na kilka godzin, a ktoś inny zajmuje się wizytami lekarskimi.
Pomoc można podzielić na konkretne zadania:
- zakupy i przygotowanie posiłków,
- sprzątanie i pranie,
- towarzyszenie podczas wizyt lekarskich,
- opieka przez kilka godzin, aby główny opiekun mógł wyjść,
- kontakt telefoniczny i załatwianie spraw organizacyjnych.
Jeżeli rodzina nie może zapewnić wystarczającego wsparcia, trzeba rozważyć pomoc z zewnątrz. Nie jest to dowód, że ktoś źle opiekuje się bliskim. Czasem właśnie dzięki dodatkowej osobie senior może dłużej pozostać we własnym domu.
Po czym poznać, że opiekun jest już przeciążony?
Zmęczenie po ciężkim dniu jest czymś innym niż przeciążenie trwające tygodniami. Niepokoi mnie sytuacja, gdy opiekun stale źle śpi, przestaje spotykać się z ludźmi, rezygnuje ze swoich potrzeb, staje się coraz bardziej rozdrażniony albo ma poczucie, że nie może pozostawić seniora nawet na godzinę.
Opieka nad osobą z demencją wiąże się ze szczególnym obciążeniem, dlatego wytyczne NICE zalecają zapewnianie opiekunom między innymi edukacji, praktycznego treningu umiejętności oraz wsparcia dotyczącego własnego zdrowia fizycznego i psychicznego.[3]
Odpoczynek opiekuna powinien być elementem planu opieki, a nie nagrodą za wykonanie wszystkich obowiązków. Wszystkich obowiązków prawdopodobnie nigdy nie uda się zakończyć. Zawsze znajdzie się pranie, wizyta do umówienia albo coś do kupienia.
Dlatego najlepiej wcześniej ustalić czas, kiedy ktoś Cię zastępuje. Regularne kilka godzin wolnego jest zwykle bardziej użyteczne niż czekanie do chwili, w której organizm i psychika odmówią współpracy.
Skonsultuj się ze specjalistą
Ten tekst ma charakter informacyjny i wynika także z mojego praktycznego doświadczenia w kontakcie z osobami starszymi. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej oceny stanu seniora. Jeśli pojawiają się upadki, nagłe zmiany zachowania, zaburzenia świadomości, problemy z połykaniem, wyraźne pogorszenie sprawności albo inne niepokojące objawy, zachęcam do kontaktu z lekarzem. Jeżeli przeciążenie opieką zaczyna odbijać się na Twoim zdrowiu psychicznym lub fizycznym, również poszukaj profesjonalnej pomocy.
Podsumowanie
Dobra opieka nad seniorem nie polega na robieniu wszystkiego samemu i wyręczaniu starszej osoby w każdej czynności. Najważniejsze jest bezpieczeństwo domu, kontrola zdrowia, przewidywalny rytm dnia, zachowanie możliwie dużej samodzielności i rozsądny podział obowiązków. Opiekun potrzebuje regularnego odpoczynku tak samo, jak senior potrzebuje pomocy. Dzięki temu łatwiej utrzymać dobrą opiekę przez miesiące i lata, a nie tylko przez pierwsze tygodnie.
Bibliografia
[1] World Health Organization. Falls. WHO, 26 kwietnia 2021.
[2] Centers for Disease Control and Prevention. Preventing Falls and Hip Fractures. Older Adult Fall Prevention. CDC.
[3] National Institute for Health and Care Excellence. Dementia: assessment, management and support for people living with dementia and their carers. NICE guideline NG97, 2018, aktualizowane zalecenia.