Po 80. roku życia nie trzeba automatycznie przechodzić na specjalną dietę. Zdrowy, aktywny senior może jeść podobnie jak wcześniej. Większej uwagi wymagają jednak białko, nawodnienie, regularność posiłków oraz konsystencja jedzenia. Jadłospis powinien być dopasowany do stanu zdrowia, apetytu i możliwości gryzienia oraz połykania.
Jeśli opiekujesz się starszą osobą, zapewne widzisz, że jednego dnia zjada cały obiad, a innego tylko kilka łyżek. Z mojego doświadczenia wynika, że zamiast od razu tworzyć długą listę zakazów, lepiej najpierw obserwować apetyt, masę ciała, samopoczucie i to, czy jedzenie nie sprawia trudności. Sam wiek nie jest powodem do stosowania diety lekkostrawnej.
Jak powinna wyglądać dieta seniora po 80. roku życia?
Żywienie osoby starszej powinno opierać się na tych samych podstawowych zasadach co dieta zdrowej osoby dorosłej. Wyjątkiem są choroby i dolegliwości wymagające modyfikacji jadłospisu.[1] W praktyce oznacza to urozmaicone posiłki, warzywa i owoce, produkty zbożowe, źródła białka oraz dobrej jakości tłuszcze.
Szczególne znaczenie ma białko. Pomaga utrzymać masę i siłę mięśni, które z wiekiem naturalnie się zmniejszają. ESPEN zaleca osobom starszym co najmniej 1 g białka na kilogram masy ciała na dobę, z indywidualnym dostosowaniem do aktywności, stanu odżywienia, chorób i tolerancji.[2] NCEŻ wskazuje 1,2 g/kg masy ciała na dobę, z wyjątkiem między innymi osób z przewlekłymi chorobami nerek.[1]
W codziennym menu dobrze uwzględniać:
- jaja, ryby, drób, nabiał lub dobrze tolerowane nasiona roślin strączkowych;
- warzywa i owoce, w razie potrzeby gotowane, rozdrobnione lub przetarte;
- produkty zbożowe, najlepiej pełnoziarniste, jeśli senior dobrze je toleruje;
- oliwę, olej rzepakowy, orzechy i inne źródła nienasyconych tłuszczów.
Czy senior powinien jeść lekkostrawnie?
Nie każda osoba po osiemdziesiątce potrzebuje diety lekkostrawnej. Może być ona przydatna przy określonych problemach trawiennych, po niektórych zabiegach lub wtedy, gdy takie zalecenie wyda specjalista. Przy trudnościach z gryzieniem nie trzeba od razu rezygnować z wartościowych produktów. Często wystarczy je ugotować do miękkości, rozdrobnić albo zmiksować.
Jeżeli senior ma mały apetyt, lepiej podać mniejszą porcję niż duży, zniechęcający talerz. NCEŻ zaleca zwykle 3-5 posiłków w ciągu dnia.[1] Można zwiększać wartość odżywczą niewielkich porcji. Do owsianki dodać jogurt, do zupy jajko lub mięso, a na kanapkę twarożek albo pastę jajeczną.
Ile płynów potrzebuje starsza osoba?
Z wiekiem odczuwanie pragnienia może być słabsze. NCEŻ zaleca około 8 szklanek płynów dziennie, najlepiej pitych małymi porcjami przez cały dzień.[1] Pomaga ustawienie wody w widocznym miejscu i podawanie jej przy każdym posiłku. Do płynów można wliczać również inne napoje i część produktów o dużej zawartości wody.
Ilości płynów nie należy jednak zwiększać na własną rękę, jeśli lekarz zalecił ich ograniczenie, na przykład z powodu określonych chorób nerek lub serca. W takiej sytuacji obowiązują indywidualne zalecenia.
Przykładowy jadłospis na jeden dzień
Prosty jadłospis może wyglądać tak:
- śniadanie – owsianka z jogurtem i duszonym jabłkiem;
- drugie śniadanie – jajko na miękko z pieczywem;
- obiad – duszony kurczak, ziemniaki oraz gotowana marchew i cukinia;
- podwieczorek – kefir lub jogurt z bananem;
- kolacja – kanapki z twarożkiem i pomidorem bez skórki.
To tylko przykład. Jadłospis trzeba dopasować do chorób, leków, preferencji smakowych i możliwości seniora. Jedzenie powinno być nie tylko odżywcze, ale też po prostu smaczne. Czasem niewielka zmiana konsystencji lub sposobu podania wystarcza, aby osoba starsza jadła chętniej.
Kiedy dieta wymaga konsultacji?
Niepokojącym sygnałem jest niezamierzony spadek masy ciała, utrzymujący się brak apetytu, krztuszenie podczas jedzenia lub trudności z połykaniem. ESPEN zaleca zwracanie szczególnej uwagi na ryzyko niedożywienia i odwodnienia u osób starszych.[2] W takich sytuacjach nie ograniczałabym się do zmiany domowego menu.
Podsumowanie
Dieta seniora po 80. roku życia nie musi oznaczać wielu zakazów. Najważniejsze są regularne i urozmaicone posiłki, odpowiednia ilość białka i płynów oraz konsystencja dopasowana do możliwości starszej osoby. Obserwuj apetyt i masę ciała. Jeśli pojawia się chudnięcie, krztuszenie lub długotrwały brak apetytu, warto szybko skonsultować przyczynę ze specjalistą.
Bibliografia
[1] Jaczewska-Schuetz J. Zasady żywienia Seniorów. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, 2024.
[2] Volkert D., Beck A.M., Cederholm T., Cruz-Jentoft A., Hooper L., Kiesswetter E., Maggio M., Raynaud-Simon A., Sieber C.C., Sobotka L., van Asselt D., Wirth R., Bischoff S.C. ESPEN practical guideline: Clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clinical Nutrition. 2022;41(4):958-989. DOI: 10.1016/j.clnu.2022.01.024.